فهرست مطالب

• مقدمه: بار جهانی سرطان دهانه رحم و ضرورت تحول در غربالگری
• تأییدیه FDA و گسترش کاربرد Aptima HPV در Primary HPV Screening
• مبانی مولکولی Aptima HPV و نقش ژن‌های E6/E7 در کارسینوژنز
• مقایسه تست‌های DNA-based و mRNA-based HPV Assays
• شواهد بالینی؛ مطالعه Real-world با بیش از ۶۵۰ هزار خانم
• هوش مصنوعی، Digital Cytology و آینده پاتولوژی تشخیصی
• پیامدهای بالینی و آزمایشگاهی برای متخصصان زنان و مراکز تشخیصی
• جمع‌بندی: حرکت به سوی Precision Medicine در سلامت زنان

  ---

  مقدمه: بار جهانی سرطان دهانه رحم و ضرورت تحول در غربالگری

سرطان دهانه رحم (Cervical Cancer) همچنان یکی از مهم‌ترین بدخیمی‌های زنان در سطح جهان محسوب می‌شود و علی‌رغم پیشرفت‌های گسترده در حوزه واکسیناسیون و غربالگری، بار بیماری در بسیاری از کشورها قابل توجه باقی مانده است. بر اساس داده‌های اپیدمیولوژیک، تقریباً تمامی موارد سرطان دهانه رحم با عفونت پایدار انواع پرخطر ویروس پاپیلومای انسانی (High-risk HPV) مرتبط هستند.

برخلاف بسیاری از بدخیمی‌ها، سرطان دهانه رحم دارای یک مسیر کارسینوژنز نسبتاً شناخته‌شده است که از عفونت پایدار HPV آغاز شده و طی سال‌ها به ضایعات پیش‌سرطانی و در نهایت سرطان مهاجم منجر می‌شود. این ویژگی سبب شده است که غربالگری هدفمند و تشخیص زودهنگام، نقش اساسی در کاهش بروز و مرگ‌ومیر ناشی از این بیماری داشته باشند.

بر اساس برآوردهای منتشرشده در ایالات متحده، در سال ۲۰۲۶ حدود ۱۳٬۴۹۰ مورد جدید سرطان مهاجم دهانه رحم تشخیص داده خواهد شد و حدود ۴٬۲۰۰ مرگ ناشی از این بیماری رخ خواهد داد. بخش قابل توجهی از این موارد از طریق غربالگری مؤثر و پیگیری مناسب یافته‌های غیرطبیعی قابل پیشگیری هستند.

 

• تأییدیه FDA و گسترش کاربرد Aptima HPV در Primary HPV Screening

  شرکت Hologic در فوریه ۲۰۲۶ اعلام کرد که Aptima HPV Assay موفق به دریافت تأییدیه FDA برای استفاده در Clinician-collected Primary HPV Screening شده است.

Primary HPV Screening به استفاده از تست HPV به عنوان نخستین مرحله غربالگری اطلاق می‌شود؛ رویکردی که در آن شناسایی عفونت‌های پرخطر HPV پیش از بروز تغییرات سیتولوژیک انجام می‌شود.

اهمیت این رویکرد ناشی از این واقعیت است که عفونت HPV معمولاً سال‌ها پیش از ایجاد ضایعات با درجه بالا (High-grade lesions) قابل شناسایی است. بنابراین، تشخیص زودهنگام افراد در معرض خطر می‌تواند به مداخله بالینی مؤثرتر منجر شود.

با این تأییدیه، Hologic اکنون یک پلتفرم کامل غربالگری سرطان دهانه رحم مبتنی بر چند لایه تشخیصی (multimodal screening portfolio) در اختیار دارد:

• Pap Cytology (ارزیابی سیتومورفولوژیک)
• HPV Primary Screening (تشخیص مولکولی عامل عفونی)
• Co-testing (ترکیب سیتولوژی + مولکولی برای افزایش دقت تشخیص)

در کنار این رویکردهای کلاسیک، Hologic با توسعه Genius Digital Diagnostics System و Genius Cervical AI Algorithm یک لایه دیجیتال به غربالگری اضافه کرده است که با استفاده از تصویربرداری دیجیتال و الگوریتم‌های هوش مصنوعی، به تحلیل خودکار و کمک‌تشخیصی در بررسی اسلایدهای سیتولوژی کمک می‌کند.

این همگرایی میان تست‌های مولکولی (HPV), سیتولوژی کلاسیک (Pap) و پاتولوژی دیجیتال مبتنی بر AI نشان‌دهنده حرکت Hologic به سمت یک integrated cervical cancer screening ecosystem است که هدف آن افزایش دقت تشخیص، کاهش خطای انسانی و بهینه‌سازی مسیر تصمیم‌گیری بالینی است.

 

• مبانی مولکولی Aptima HPV و نقش ژن‌های E6/E7 در کارسینوژنز

ویژگی متمایز Aptima HPV در استفاده از فناوری مبتنی بر mRNA نهفته است. برخلاف بسیاری از HPV Assays که بر پایه شناسایی DNA ویروس طراحی شده‌اند، Aptima به دنبال شناسایی mRNA ژن‌های E6 و E7 در ۱۴ ژنوتیپ پرخطر HPV است.

در فرآیند HPV-mediated carcinogenesis، بیان پایدار انکوپروتئین‌های E6 و E7 نقش محوری دارد.

پروتئین E6 با اتصال به p53 موجب تخریب این سرکوبگر تومور از طریق مسیر ubiquitin-mediated degradation می‌شود. از سوی دیگر، E7با غیرفعال‌سازی پروتئین Retinoblastoma (Rb)، کنترل چرخه سلولی را مختل می‌کند.

پیامد این اختلالات عبارت‌اند از:

• فرار از آپوپتوز
• افزایش تکثیر سلولی
• بی‌ثباتی ژنومی
• تجمع جهش‌های سوماتیک
• پیشرفت به سمت نئوپلازی سرویکس

از منظر زیست‌شناسی مولکولی، حضور DNA ویروس الزاماً معادل فعالیت سرطان‌زای آن نیست؛ در حالی که بیان mRNA ژن‌های E6/E7 می‌تواند شاخصی از عفونت transcriptionally active و دارای اهمیت بالینی باشد.

• مقایسه تست‌های DNA-based و mRNA-based HPV Assays

تست‌های مبتنی بر DNA و mRNA هر دو در غربالگری HPV کاربرد دارند، اما اهداف بیولوژیک متفاوتی را ارزیابی می‌کنند.

DNA-based assays صرفاً حضور ژنوم ویروس را شناسایی می‌کنند. این رویکرد از حساسیت بالایی برخوردار است، اما ممکن است عفونت‌های گذرا و فاقد اهمیت بالینی را نیز شناسایی کند.

در مقابل، mRNA-based assays   فعال بودن و تکثیر ژنتیکی ویروس را ارزیابی می‌کنند و در نتیجه، از نظر اختصاصیت بالینی (Clinical Specificity) می‌توانند عملکرد متفاوتی داشته باشند.

یکی از چالش‌های مهم غربالگری HPV، مدیریت نتایج مثبت کاذب و ارجاع‌های غیرضروری به کولپوسکوپی است. کاهش این موارد نه‌تنها بار روانی بیماران را کاهش می‌دهد، بلکه از منظر اقتصاد سلامت نیز اهمیت بالایی دارد.

بر اساس داده‌های منتشرشده، Aptima HPV در مقایسه با تست‌های DNA مورد تأیید FDA، حساسیت بالینی قابل مقایسه‌ای برای شناسایی ضایعات با درجه بالا نشان داده است. این موضوع اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا حفظ Sensitivity همراه با بهبود Specificity می‌تواند ارزش بالینی غربالگری را افزایش دهد.

• شواهد بالینی؛ مطالعه Real-world در بیش از ۶۵۰ هزار خانم

یکی از مهم‌ترین نقاط قوت تأییدیه FDA، اتکا به داده‌های Real-world Evidence است.

مطالعه مورد استناد Hologic بیش از ۶۵۰ هزار زن را در چندین سیستم سلامت ایالات متحده شامل می‌شد و از بزرگ‌ترین مطالعات غربالگری HPV در جهان محسوب می‌شود.

این مطالعه عملکرد Aptima HPV را در شرایط واقعی بالینی ارزیابی کرد؛ شرایطی که بهتر از کارآزمایی‌های کنترل‌شده، عملکرد واقعی فناوری را منعکس می‌کنند.

نتایج نشان داد که Aptima HPV در شناسایی ضایعات:

• CIN2+
• CIN3+

از حساسیت بالینی قابل مقایسه با تست‌های DNA تأییدشده توسط FDA برخوردار است.

از دیدگاه بالینی، CIN2+ و CIN3+ مهم‌ترین Endpointهای غربالگری محسوب می‌شوند؛ زیرا این ضایعات با خطر بالاتر پیشرفت به سمت سرطان مهاجم همراه هستند.

استفاده روزافزون از Real-world Evidence در تصمیم‌گیری‌های رگولاتوری نشان می‌دهد که ارزیابی فناوری‌های تشخیصی به سمت مدل‌های مبتنی بر داده‌های واقعی در حال حرکت است.

• هوش مصنوعی، Digital Cytology و آینده پاتولوژی تشخیصی

Hologic پیش‌تر سیستم Genius Digital Diagnostics System را توسعه داده است که از تصویربرداری دیجیتال و الگوریتم‌های هوش مصنوعی برای کمک به تحلیل اسلایدهای سیتولوژی استفاده می‌کند. این فناوری نقش کمکی در افزایش دقت و کاهش خطای انسانی در غربالگری دارد.

 

• پیامدهای بالینی و آزمایشگاهی برای متخصصان زنان و مراکز تشخیصی

تأییدیه جدید FDA تنها معرفی یک تست جدید نیست، بلکه بیانگر تغییر پارادایم در غربالگری سرطان دهانه رحم است.

تاثیر این تحول برای آزمایشگاه‌ها

• RNA-based diagnostics
• Laboratory automation
• Integrated molecular workflows
• Precision diagnostics

برای متخصصان زنان نیز استفاده از الگوریتم‌های مبتنی بر ریسک (Risk-based management) و تلفیق داده‌های مولکولی با یافته‌های بالینی اهمیت فزاینده‌ای پیدا خواهد کرد.

در ایران، اگرچه آگاهی عمومی درباره HPV و واکسیناسیون افزایش یافته است، اما چالش‌هایی نظیر دسترسی محدود به فناوری‌های پیشرفته، پوشش بیمه‌ای ناکافی و نبود برنامه ملی غربالگری همچنان وجود دارد.

گسترش زیرساخت‌های مولکولی و توسعه پاتولوژی دیجیتال می‌تواند زمینه را برای ارتقای کیفیت غربالگری و مدیریت بهتر بیماران فراهم سازد.

• جمع‌بندی: حرکت به سوی Precision Medicine در سلامت زنان

تأیید FDA برای Aptima HPV را باید نقطه عطفی در تکامل غربالگری سرطان دهانه رحم دانست. این فناوری با تمرکز بر شناسایی mRNA ژن‌های E6/E7، امکان ارزیابی دقیق‌تر فعالیت سرطان‌زای HPV را فراهم می‌کند و می‌تواند گامی مهم در جهت غربالگری مبتنی بر ریسک باشد.

همزمان، ادغام هوش مصنوعی و پاتولوژی دیجیتال در فرآیندهای تشخیصی، چشم‌انداز تازه‌ای را برای پزشکی آزمایشگاهی ترسیم کرده است.

حرکت از تشخیص صرف حضور ویروس به سمت ارزیابی فعالیت بیولوژیک آن، نشانه گذار از غربالگری سنتی به Precision Medicine است؛ رویکردی که هدف آن ارائه مراقبت‌های شخصی‌سازی‌شده، کاهش مداخلات غیرضروری و بهبود پیامدهای سلامت زنان در سطح جهانی است.

---

 منابع علمی (قابل استناد)

✔ Doorbar J. et al. (2012)

The biology and life cycle of human papillomaviruses
Vaccine, 30(Suppl 5), 2012
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23199966/

✔ Schiffman M. et al. (2013)

Human papillomavirus and cervical cancer
New England Journal of Medicine
https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMra0804592

✔ Bosch FX. et al. (2002)

The causal relation between human papillomavirus and cervical cancer
Journal of Clinical Pathology
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15031261/

✔ Hologic Inc. (2026)

Aptima HPV Assay FDA Approval Press Release
https://www.hologic.com

✔ Monsonego J. et al.

Comparison of HPV mRNA and DNA testing
International Journal of Cancer
https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18457365/

✔ CDC

Cervical Cancer Statistics
https://www.cdc.gov/cancer/cervical/

✔ WHO

Cervical Cancer Fact Sheet
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer